«Оқушы сабақта белсенділіктен емес, оның бірсарынды болуынан шаршайды» [1].
Әскери білім беруді дамытудың қазіргі кезеңінде әскери ғылым мен техниканың дамуы мен жетілдірілуінің жоғары қарқынына, қазақ қоғамының тез өзгеретін ұрыс жағдайында жүріп-тұра алатын, бастамашылдық таныта алатын және өз бетімен ойлайтын, шешім қабылдай алатын офицерлерге қойылатын талаптардың жоғары болуына байланысты білім алушылардың танымдық іс-әрекетін белсендіру мәселесінің маңызы зор. Сондықтан да кез келген жеке тұлғаның өзін-өзі дамыту, өзін-өзі жүзеге асыру және өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндіктерінің кеңеюін іс жүзінде қамтамасыз ететін оқытудың формалары, құралдары, мазмұны мен әдістеріне үздіксіз ізденіс жүргізіледі. Бұл – білім алушылардың ақыл-ой әрекетін ынталандыруға мүмкіндік беретін белсенді оқыту қажеттілігінің шарты. Белсенділік, қызмет, танымдық қызмет сияқты ұғымдарды қарастыру қажет.
Р.С. Немов: «Әрекет – шындықты және өзін шығармашылық түрлендіруге, жетілдіруге бағытталған адам қызметінің ерекше түрі» [2, 551 б.].
Г.И. Щукина, танымдық іс-әрекет «білім алушылардың білімсіздіктен білімге, өмір тәжірибесінен алынған кездейсоқ бақылаулардан және ересектерден немесе бұқаралық ақпарат құралдары (радио, кино, теледидар) арқылы алған шашыраңқы ақпараттардан білім жүйесіне өтуінің ең күрделі процесі» [3].
В.А. Беликов танымдық әрекетті «білім алушының қоршаған шындықпен мақсатты, жүйелі ұйымдастырылған, сырттай бақыланатын немесе дербес әрекеттесуі болып табылатын, оның нәтижесі ғылыми білім жүйесін және қайта жаңғырту немесе шығармашылық деңгейіндегі іс-әрекет әдістерін меңгеруі болып табылатын тұтас оқыту процесінің элементі» деп түсінеді [4, 54 б.].
С.Н. Ярошенко: «Білім алушылардың белсенділігін басқару дәстүрлі түрде белсендіру деп аталады. Оны жігерлі, мақсатты оқытуды ынталандырудың, енжар және стереотиптік белсенділікті, ақыл-ой еңбегінің құлдырауы мен тоқырауын жеңудің үздіксіз процесі ретінде анықтауға болады» [5, 82 б.].
Әрине, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорғаныс университетінің магистранттарына әскери ғалымдарды тиімді оқыту қалыптасқан оң мотивация және білім алуға деген ұмтылыс болған жағдайда ғана мүмкін. Магистранттарда жаңа білім мен дағдыларды меңгеру, өзін-өзі дамыту қажеттілігі туралы тұрақты мотивация мен түсінік қалыптасып үлгерді, өйткені олардың шайқастағы табыстары білім деңгейіне байланысты болады, сонымен қатар, жаңа білімді меңгеруге және болашақта одан да табысты болуға деген ұмтылыс бар. Сонымен қатар әртүрлі оқу пәндеріндегі танымдық іс-әрекеттің өзіндік ерекшеліктері бар.
Білім алушылардың белсенділік дәрежесі, әдетте, оқытушының әдіс-тәсілдеріне реакциясы, оның кәсіби шеберлігінің интегративті көрсеткіші болып табылады. Олардың жас ерекшеліктерін, барлығының танымдық қызығушылықтарын ескеріп, әрқайсысын өзінің қызметтік және әскери тәжірибесіне сүйене отырып, өз күші мен мүмкіндігіне қарай дамыту қажет.
«Білім алушылардың танымдық іс-әрекетін белсендіру бойынша әдістемелік ұсыныстар» еңбегінің авторлар ұжымы білім алушылардың танымдық белсенділігінің келесі деңгейлерін ұсынады:
«Танымдық пассивтілік оқуға деген құштарлықтың болмауымен сипатталады. Оқытушы тарапынан үнемі бақылау және ескертулер қажет.
Белсенді деңгей – белсенділіктің болуымен сипатталады, бірақ тек эмоционалды тартымды оқу жағдайларында. Білім, білік, дағды жүйелі емес.
Атқарушы-белсенді деңгей – білімнің тұрақтылығы мен жүйелілігімен, оқу ынтасының жоғары деңгейімен, проблемалық тапсырмалар мен жағдайларды шешуге дайындығымен сипатталады» [6, 37 б.].
Бұл градацияны әскери оқу орындарындағы магистранттардың танымдық белсенділігін сипаттауға да қолдануға болады.
Педагогикалық тәжірибе білім алушылардың танымдық іс-әрекетін белсендіру әдістерінің бірнеше топтарын анықтауға мүмкіндік береді [7]:
| Эмоционалды: | Когнитивтік: | Ерікті: | Әлеуметтік:
| Мадақтау. Ынталандыру. Тапсырманы таңдау мүмкіндігі. | Жеке, кәсіби тәжірибеге жүгіну. Білім алушылардың танымдық қызығушылықтарын ескеру. Шығармашылық тапсырмаларды орындау. | Берілген тапсырманың орындалғаны туралы есеп беру. Тапсырмаға жауапкершілікпен қарау талабы. Білім алушылардың өзін-өзі бағалауы және түзетуі. Болашақ мансабын болжау. Оқытушының бақылауы. | Білім алушылардың бүкіл ұжым жұмысының нәтижесіне қызығушылығы. Ұжымда эмпатия, жанашырлық, өзара көмек, ынтымақтастық атмосферасын құру.
Зерттеу барысында магистранттардың танымдық іс-әрекетін ынталандыратын оқыту әдістері тобының келесі сипаттамалары анықталды.
| Оқыту әдістері | Оқыту мақсаты
| Қалыптастырушы | Дамытушы
| Білім | Дағдылары | Ойлау | Есте сақтау | Сөйлеу
| Ауызша | + | - | + | + | ++
| Көрнекі | ++ | + | + | ++ | -
| Практикалық | + | ++ | - | + | -
| Жазбаша дереккөзбен, графикалық құжатпен жұмыс | + | ++ | ++ | + | -
| Ақпараттық-коммуникациялық оқыту құралдары | + | + | + | - | +
| Өзіндік жұмыс | + | - | + | + | +
| Жазбаша бақылау, ауызша сұрау | + | - | - | ++ | ++
Ескерту: - нашар шешеді, ++жақсы шешеді, +жартылай шешеді.
Кез келген оқытугы оқытудың жаңа технологияларын үнемі ізденуде болады. Өйткені, олар оның сабағын ерекше, қызықты, білім алушылардың есінде қаларлық етуге мүмкіндік береді. Шығармашылықпен жұмыс істейтін оқытушы ғана білім алушылардың өз пәніне деген қызығушылығын, оның оқуға деген құштарлығын арттырады, яғни білім алушылардың жақсы білім алуына қол жеткізе алады.
