Кіріспе. Құқық қорғау саласындағы кәсіби қызмет қоғамдық тәртіпті, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету жүйесінде ерекше орын алады. Әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер, жедел жағдайдың күрделенуі және қоғам тарапынан құқық қорғау қызметтерінің сапасына қойылатын талаптардың өсуі жағдайында ішкі істер органдары үшін кадрларды кәсіби даярлау проблемаларына назар күшейтіледі.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдары қызметкерлерінің қазіргі заманғы кәсіби қызметі жауапкершіліктің жоғары дәрежесімен, орындалатын міндеттердің қарқындылығымен және кешенділігімен сипатталады [1]. Сонымен қатар, қызметтік жүктеме көбінесе белгісіздік, жоғары әлеуметтік шиеленіс және құқықтық тәуекел жағдайындағы әрекеттермен байланысты. Мұндай жағдайлар тек кәсіби дайындық деңгейіне ғана емес, сонымен қатар қызметкерлердің жеке қасиеттеріне - олардың психологиялық тұрақтылығына, коммуникативті құзыреттілігіне, тез шешім қабылдау қабілетіне және стресстік жағдайларда тиімді өзара әрекеттесуге ерекше талаптар қояды [2, с.159].
Осыған байланысты мамандандырылған білім мен дағдыларды игеруге ғана емес, сонымен қатар психологиялық тұрақтылықты, коммуникативтік құзыреттілікті, стандартты емес жағдайларда тез бейімделу және шешім қабылдау қабілетін дамытуға бағытталған Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің оқу орындарының курсанттарын сапалы даярлауды ұйымдастыру ерекше маңызға ие болады.
Зерттеу әдістемесі. Зерттеу барысында білім алушылардың жеке ерекшеліктері мен әлеуетін анықтауға және дамытуға бағытталған, Қазақстан Республикасы ІІМ ведомстволық жоғары оқу орындарының білім алушыларының кәсіби және жеке қасиеттерін неғұрлым тиімді қалыптастыруға ықпал ететін тұлғаға бағытталған тәсіл қолданылды. Оқу орнындағы оқу-тәрбие процесін бақылау сияқты эмпирикалық зерттеу әдістері психологиялық-педагогикалық дайындықты жүзеге асырудың ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді.
Осы зерттеу Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің оқу орындарында курсанттарды кәсіптік қызметке психологиялық-педагогикалық даярлауды ұйымдастыру әдістемесін теориялық негіздеуге және әзірлеуге бағытталған. Зерттеу объектісі ретінде білім беру және әлеуметтік-психологиялық компоненттерді қамтитын ведомстволық білім беру жүйесінде курсанттарды кәсіби даярлау процесі қарастырылады. Зерттеу пәні курсанттарда құқық қорғау практикасының қазіргі жағдайында қызметтік міндеттерін сәтті орындау үшін қажетті құзыреттерді тиімді қалыптастыруға ықпал ететін ұйымдастырушылық-әдістемелік және психологиялық-педагогикалық жағдайлар болып табылады.
Жұмыс гипотезасы ретінде курсанттарды психологиялық-педагогикалық даярлаудың тиімділігі ведомстволық білім беру ерекшеліктері мен қызметтік қызметтің өзекті талаптарын ескере отырып, психологиялық тұрақтылықты, кәсіби бірегейлік пен коммуникативтік құзыреттілікті дамытуға бағытталған мақсатты және құрылымдық әдістемені енгізу есебінен едәуір арттырылуы мүмкін деген болжам жасалды.
Зерттеуде қойылған мақсатты іске асыру үшін мынадай міндеттер шешілді: құқық қорғау органдарының болашақ қызметкерлерін психологиялық-педагогикалық даярлаудың қазіргі заманғы отандық және шетелдік тәсілдеріне талдау жүргізілді; курсанттардың кәсіби қызметке психологиялық дайындығының негізгі компоненттері айқындалды; ІІМ оқу орындарында білім беру процесі жағдайында кәсіби маңызды қасиеттерді қалыптастыру ерекшелігі анықталды; психологиялық-педагогикалық даярлықты ұйымдастыру әдістемесі әзірленді курсанттар; осы Әдістеменің тиімділігіне тәжірибелік-эксперименттік тексеру жүргізілді.
Зерттеудің әдіснамалық негізі кәсіби дайындық процесін тұтас және интегративті түсінуді қамтамасыз ететін жүйелі, белсенді және тұлғаға бағытталған тәсілдер болып табылады. Теориялық база ретінде тұлғаның кәсіби даму психологиясы, жоғары мектеп педагогикасы Тұжырымдамалары, сондай-ақ стресске төзімділік, бейімделу және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби қалыптасуы саласындағы заманауи зерттеулер пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы психологиялық тұрақтылықты, өзін-өзі реттеу қабілетін және стресстік және жанжалды жағдайларда нәтижелі өзара әрекеттесуді қоса алғанда, кәсіби маңызды қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған курсанттарды психологиялық-педагогикалық даярлаудың кешенді әдістемесін әзірлеу мен теориялық негіздеуден тұрады. "Курсанттардың психологиялық-педагогикалық даярлығы" ұғымының мазмұны нақтыланды, оның құрылымдық компоненттері және ведомстволық білім беру жүйесінде іске асырудың тиімді педагогикалық шарттары анықталды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді Қазақстан Республикасы ІІМ білім беру ұйымдарының оқу процесінде пайдалану мүмкіндігімен айқындалады. Әзірленген әдістеме оқу бағдарламаларына, тренингтік модульдерге және біліктілікті арттыру курстарына енгізілуі мүмкін, сондай-ақ курсанттарды кәсіби сүйемелдеуді жүзеге асыратын оқытушылар құрамын, педагогтар мен психолог-мамандарды даярлауда қолданылуы мүмкін.
Курсанттарды ішкі істер органдарында қызмет етуге кәсіби даярлау теориялық білімді игеруді және практикалық дағдыларды игеруді ғана емес, сонымен қатар күрделі және серпінді жағдайларда қызметтік міндеттерді табысты орындауға ықпал ететін жеке қасиеттерді дамытуды талап етеді. Заманауи ғылыми зерттеулер кәсіби дайындықтың негізгі компоненттері психологиялық тұрақтылық, коммуникативті құзыреттілік және стресстік жағдайларда бейімделу мінез-құлқына қабілеттілік екенін атап көрсетеді [3,4].
Отандық және шетелдік тәжірибеде когнитивті, эмоционалды-ерікті және мінез-құлық компоненттерін қамтитын құқық қорғау органдарының мамандарын даярлауға жүйелі көзқарасқа баса назар аударылады [5]. Бұл тәсіл курсанттарда кәсіби білім мен дағдыларды ғана емес, сонымен қатар өзін-өзі реттеу, стресске төзімділік тетіктерін, сондай-ақ жанжалды және экстремалды жағдайларда тиімді өзара әрекеттесу дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Негізгі бөлігі. Ғылыми әдебиеттерде курсанттардың психологиялық-педагогикалық дайындығы олардың кәсіби қалыптасуының және ішкі істер органдарының нақты әлеуметтік-кәсіби ортасына сәтті интеграциялануының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады [6,7]. Ол тұрақты кәсіби сәйкестікті қалыптастыруды, өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытуды, стресске төзімділікті және әлеуметтік және тұлғааралық қақтығыстар жағдайында сындарлы өзара әрекеттесуге дайындықты қамтамасыз етуі керек.
Осы зерттеудің өзектілігі жоғары ведомстволық білім беру жүйесін реформалау жағдайында курсанттарды психологиялық-педагогикалық даярлаудың мазмұнын, ұйымдастырушылық нысандары мен әдістемелік құралдарын жаңғырту, қызметтік қызметтің нормативтік-құқықтық негіздерін жаңарту, сондай-ақ ішкі істер органдары қызметкерлерінің жұмыс тиімділігіне қатысты қоғамдық күтулерді күшейту қажеттілігіне байланысты.
Осы зерттеу Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің оқу орындарында курсанттарды кәсіптік қызметке психологиялық-педагогикалық даярлауды ұйымдастыру әдістемесін теориялық негіздеуге және әзірлеуге бағытталған. Зерттеу объектісі ретінде білім беру және әлеуметтік-психологиялық компоненттерді қамтитын ведомстволық білім беру жүйесінде курсанттарды кәсіби даярлау процесі қарастырылады. Зерттеу пәні курсанттардың қазіргі құқық қорғау практикасы жағдайында қызметтік міндеттерін орындау үшін қажетті құзыреттерді тиімді қалыптастыруға ықпал ететін ұйымдастырушылық-әдістемелік және психологиялық-педагогикалық жағдайлар болып табылады.
Зерттеу барысында қойылған мақсатқа сәйкес келесі міндеттер шешілді: құқық қорғау органдарының болашақ қызметкерлерінің психологиялық-педагогикалық дайындығын ұйымдастырудың қазіргі заманғы отандық және шетелдік тәсілдеріне талдау жасалды; курсанттардың кәсіби қызметке психологиялық дайындығының негізгі компоненттері анықталды; ведомстволық білім беру жүйесінде білім беру процесі жағдайында кәсіби маңызды қасиеттерді қалыптастыру ерекшелігі анықталды; Қазақстан Республикасы ІІМ оқу орындарында кәсіби даярлықтың ерекшелігін ескере отырып, курсанттарды психологиялық-педагогикалық даярлауды ұйымдастыру әдістемесі әзірленді; курсанттардың психологиялық тұрақтылығы мен кәсіби құзыреттілігін дамытуға бағытталған ұсынылған әдістеменің тиімділігіне тәжірибелік-эксперименттік тексеру жүргізілді.
Ғылыми зерттеу шеңберінде Қазақстан Республикасы ІІМ оқу орындарының курсанттарын психологиялық-педагогикалық даярлаудың кешенді әдістемесі әзірленіп, сынақтан өткізілді. Әдістеме өзара байланысты үш модульді қамтиды:
1. Кәсіби қызмет психологиясының негіздерін, стресске төзімділікті қалыптастыру механизмдерін, жанжалды жағдайлардағы мінез-құлық ерекшеліктерін және психологиялық өзіне-өзі көмектесу әдістерін зерттеуді қарастыратын теориялық модуль.
Теориялық модульге тоқталсақ осы модуль шеңберінде курсанттар құқық қорғау саласындағы кәсіби қызметтің психологиялық аспектілерін түсіну үшін қажетті іргелі білім алады. Келесі тақырыптарға назар аударылады:
Кәсіби қызмет психологиясының негіздері - ІІМ қызметкерлерінің мінез-құлқына әсер ететін негізгі ұғымдарды, қабылдау, ойлау, мотивация және эмоциялар процестерін зерттеу.
Стресске төзімділікті қалыптастыру механизмдері - стресстік реакциялардың теориялық негіздері, стресс түрлері, сондай-ақ стресске төзімділіктің дамуына және кәсіби күйіп қалудың алдын алуға ықпал ететін факторлар.
Жанжал жағдайындағы мінез-құлық ерекшеліктері - жанжалдардың себептерін, жанжалдағы типтік мінез-құлық үлгілерін және оларды шешу стратегияларын талдау.
Психологиялық өзіне-өзі көмек көрсету әдістері-психологиялық денсаулықты сақтау үшін өзін-өзі реттеу әдістерін, релаксация әдістерін, тыныс алу жаттығуларын және мазасыздықты азайту әдістерін зерттеу.
Модульдің мақсаты-практикалық дағдыларды сәтті игеруге негіз болатын берік теориялық базаны құру.
2. Практикалық тренинг модулі, оның барысында курсанттарға нақты қызметтік жағдайларды имитациялайтын жаттығулар мен рөлдік ойындар ұсынылады, бұл эмоционалды өзін-өзі реттеу, сындарлы қарым-қатынас және жедел шешімдер қабылдау дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Бұл модуль курсанттарда нақты стресстік және жанжалды жағдайларда қызметтік міндеттерін тиімді орындау үшін қажетті практикалық дағдыларды дамытуға және пысықтауға бағытталған. Модульдің негізгі компоненттері:
Эмоционалды өзін-өзі реттеу жаттығулары - эмоцияны бақылау әдістері, тыныс алу және медитация практикасы, эмоционалды тепе-теңдікті тез қалпына келтіру дағдыларын үйрету.
Рөлдік ойындар мен ситуациялық тренингтер-жанжалды азаматтармен өзара әрекеттесу, шектеулі уақыт пен ақпарат жағдайында жедел шешімдер қабылдау, командада жұмыс істеу сияқты қызметке тән жағдайларды модельдеу.
Сындарлы қарым-қатынас дағдыларын дамыту-белсенді тыңдауға, келіссөздер жүргізуге, жанжалдарды басқаруға және әріптестерімен және азаматтармен сенімді қарым-қатынас орнатуға үйрету.
Жедел шешімдер қабылдауды пысықтау - жағдайды тез бағалау, тәуекелдерді талдау және оңтайлы әрекеттерді таңдау қабілетін жақсартуға бағытталған жаттығулар.
Практикалық модуль нақты жағдайларда теориялық білімді шоғырландыруға, тұрақты кәсіби дағдыларды қалыптастыруға және курсанттардың сенімділігін арттыруға ықпал етеді.
3. Кәсіби сәйкестікті қалыптастыруға, жеке тәжірибені түсінуге және топтық талқылаулар, кейстерді талдау және жеке психологиялық кеңес беру арқылы сыни ойлауды дамытуға бағытталған рефлексивті модуль.
Бұл модуль курсанттардың жеке және кәсіби тәжірибесін терең түсінуге, сыни ойлауды дамытуға және кәсіби сәйкестікті қалыптастыруға бағытталған. Келесі элементтерді қамтиды:
Топтық талқылаулар мен жағдайларды талдау-қателер мен сәтті шешімдерді анықтауға, этикалық дилеммалар мен кәсіби стандарттарды талқылауға баса назар аудара отырып, нақты қызмет жағдайларын талдау.
Жеке тәжірибенің рефлексиясы-өзін-өзі бақылау күнделіктерін жүргізу, өзін-өзі бағалау және әртүрлі жағдайларда өз реакциялары мен мінез-құлқын талдау.
Жеке психологиялық кеңес беру-жеке қиындықтарды пысықтау, мотивацияны күшейту және эмоционалды тұрақтылықты арттыру үшін психологты қолдау.
Кәсіби сәйкестікті қалыптастыру-өз рөлі мен жауапкершілігін түсінуді дамыту, кәсіби қоғамдастыққа жату сезімін нығайту және қызметтің этикалық нормаларын түсіну.
Рефлексиялық модуль курсанттарға алған білімдері мен дағдыларын кәсіби тәжірибесіне біріктіруге көмектеседі, өзін-өзі тану мен бейімделу деңгейін арттырады.
Қазақстан Республикасы ІІМ оқу орындары жағдайында жүргізілген әдістеменің тиімділігін тәжірибелік-эксперименттік тексеру оның айтарлықтай нәтижелілігін көрсетті. Әдістеме енгізілгенге дейін және одан кейін курсанттарды тестілеу нәтижелерін талдау психологиялық тұрақтылық пен коммуникативтік құзыреттілік деңгейлерінің жоғарылауын анықтады, бұл статистикалық маңыздылығымен (p < 0,05) және өзін-өзі реттеу және стресске төзімділік шкалалары бойынша көрсеткіштердің оң динамикасымен расталды.
Зерттеу нәтижелері құқық қорғаушыларды кәсіби даярлау саласындағы жетекші мамандардың тұжырымдарымен сәйкес келеді, олар мамандардың заманауи сын-қатерлерге дайындығын қамтамасыз ету үшін психологиялық-педагогикалық технологияларды ведомстволық білім беру бағдарламаларына біріктіру қажеттілігін көрсетеді.
Қорытынды. Осылайша, ұсынылған әдістеме ішкі істер органдарында қызмет ету үшін қажетті психологиялық және коммуникативтік құзыреттерді қалыптастыруды қамтамасыз ете отырып, курсанттардың психологиялық-педагогикалық даярлығының сапасын арттырудың тиімді құралы болып табылады. Бұл әдістемені енгізу тұрақты кәсіби бірегейлікті дамытуға және жоғары әлеуметтік және құқықтық шиеленіс жағдайында қызметтік міндеттерді орындауға дайындықты арттыруға ықпал етеді.
