Қазіргі уақытта құқық қорғау, әскери және азаматтық қорғаныс салаларында білім алып жатқан курсанттар – елдің қауіпсіздігі мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудегі маңызды тұлғалар. Олардың кәсіби машығымен қатар, моральдық-этикалық қасиеттері де қоғам өміріне үлкен ықпал етеді. Осыған байланысты курсанттың қоғам алдындағы борышы мен міндетін деонтологиялық тұрғыдан қарастыру өзекті болып табылады. Бұл мәселе курсанттың ішкі жауапкершілігі, кәсіби адалдығы мен азаматтық ұстанымы арқылы көрініс табады.

Деонтология (грек тілінен «deon» – міндет, борыш) – адамның кәсіби және адамгершілік жауапкершілігі мен этикалық қағидаттарын зерттейтін ғылым. Бұл салада адамның моральдық жауапкершілігі, қызметке адалдығы және қоғам алдындағы борышын терең сезінуі негізгі құндылықтар ретінде қарастырылады [1]. Курсант үшін бұл түсініктер тек кәсіби талаптар ғана емес, сонымен қатар рухани және адамгершілік бағдардың көрсеткіші болып саналады.

Деонтологиялық тұрғыдан алғанда, курсант – өз әрекеттерінің салдарын түсіне алатын, құқықтық нормаларды қатаң сақтайтын және қоғамдық мүддені жеке басының мүддесінен жоғары қоятын саналы азамат болуға тиіс.

 Курсанттың қоғам алдындағы борышы – бұл ел мен халыққа қызмет ету, қоғамдық қауіпсіздікті сақтау, заң мен тәртіпті қамтамасыз ету арқылы жүзеге асатын кәсіби міндет [2]. Бұл борыш бірнеше аспектіде көрініс табады:

а) Мемлекет алдындағы борышы. Курсант Конституция, заңдарына, антына адал болуы тиіс. Қазақстан Республикасының әскери қызметшілері мен ішкі істер органдары қызметкерлері «Қазақстан халқына және Президентке адал қызмет етуге» ант береді – бұл борыштың ең жоғары үлгісі.

б) Азаматтар алдындағы жауапкершілік. Курсант – халықтың қорғаушысы. Ол адамдардың тыныштығын, құқығы мен бостандығын қамтамасыз етуге міндетті. Мысалы, құқық қорғау саласындағы курсанттар үшін «халық сенімі» – қызметтік міндеттің өлшемі.

в) Қызметке адалдық пен тәртіп. Курсант күнделікті оқу-дайындық үдерісінде тәртіпті сақтап, өзін-өзі ұстауда үлгі көрсетуі тиіс. Әскери устав пен ішкі тәртіп ережелерін орындау – бұл деонтологиялық борыштың нақты формасы [3].

Қазақ халқының дәстүрінде ер азаматтың елге қызмет етуі – қасиетті парыз. Мысалы: «Ер елі үшін туады, елі үшін өледі», «Отан – оттан да ыстық», «Жігіттің үш жұрты бар – бірі Отан» деген нақылдар курсанттың моральдық дүниетанымын қалыптастыруға негіз бола алады [4].

Ұлттық құндылықтар мен дәстүрлер курсантты рухани жағынан байытып, борыш сезімін тәрбиелеудің тиімді тетігі бола алады.

Ұлттық құндылықтар – ұлттың тарихи жадын, рухани болмысын бейнелейтін басты феномен. Жаһандану жағдайында ұлттық тәрбиеге негізделген деонтологиялық бағыт тұлға дамуының тұрақты іргетасын құрайды. Деонтология ұғымы батыс философиясында дамығанымен, оның қазақы дүниетанымдағы көріністері терең тарихи негізге ие.

Ұлттық құндылықтар мен деонтология – адам мінез-құлқы мен қоғамдағы тәртіпті қалыптастыруда ерекше маңызға ие ұғымдар. Бұл екі феномен өзара тығыз байланыста болып, тұлғаның рухани-адамгершілік дамуына бағыт береді. 

Ұлттық құндылықтар – белгілі бір ұлттың тарихи-мәдени тәжірибесі мен дүниетанымының нәтижесінде қалыптасқан рухани мұралар жиынтығы. Олар: салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мақал-мәтелдер, отбасы мен қауымдық қарым-қатынастар, дін мен мораль нормалары сияқты элементтерді қамтиды.

Қазақ халқының дүниетанымы «ұят», «ар», «намыс», «парыз», «борыш», секілді моральдық категорияларға негізделеді. Бұл түсініктер ұрпақ тәрбиесінің іргетасына айналған алады [4].

Ұлттық құндылықтар деонтологиялық принциптермен үйлесіп, адамның қоғам алдындағы жауапкершілігін, парызын, міндетін түсіндірудің мәдени-ұлттық негізін құрайды.

Қоғамның тұрақты дамуы мен өркениетті қалыптастыруда тұлғаның моральдық жауапкершілігі мен ішкі борыш сезімі шешуші рөл атқарады. Бұл мәселе этиканың бір тармағы – деонтология ғылымында терең қарастырылады. Деонтология (грекше deon – парыз, міндет) – адамның қоғамдағы мінез-құлқын реттейтін моральдық қағидалар мен нормалар жүйесін зерделейтін ілім. Аталмыш ғылым саласы тұлғаның белгілі бір кәсіби, әлеуметтік не адамгершілік шеңберіндегі жауапкершілік деңгейін айқындауға негіз болады. Ал ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиенің мазмұнында деонтологиялық өлшемдер маңызды орын алады [5].

Қазақы дүниетаным мен дәстүрлі мәдениетте тұлғаның қоғам алдындағы борышы – өмірлік мұрат пен рухани парыз ретінде қабылданған. Мұндай түсінік отбасы тәрбиесінен бастап қоғамдық өмірге дейінгі әрбір әлеуметтік кеңістікте берік орныққан.

Қазақ халқы үшін отбасы – қоғамның ең кіші әрі маңызды бірлігі. Осы ортада адам алғаш рет борыш пен жауапкершілік ұғымын бойына сіңіреді. Әке-шешеге құрмет көрсету, үлкеннің сөзін тыңдау, бауырмал болу – баланың адамгершілік және деонтологиялық тұрғыда қалыптасуының алғашқы баспалдағы. Бұған мынадай мақал-мәтелдер дәлел болады:

-    «Ата-ананың разылығы – Алланың разылығы»

-    «Анаңды Меккеге үш арқалап апарсаң да, қарызыңнан құтыла алмайсың»

Бұл нақыл сөздер тұлғаның отбасы алдындағы рухани парызын тек сыртқы әрекет ретінде емес, ішкі сезім мен жауапкершілік ретінде ұғынуына ықпал етеді.

Тұлғаның қоғамдық ортадағы мінез-құлқы мен әлеуметтік міндеттерді сезінуі деонтологияның негізгі нысаны болып табылады. Қазақ халқы ұрпағын «елге, жұртқа пайдалы бол» деген ұстаныммен тәрбиелеген. Халықтық педагогикада адам баласының парызы тек жеке бас мүддесімен шектелмейді. Ол – отанға, жерге, руға, қауымға деген жауапкершілікпен өлшенеді алады [5]. Мысал ретінде, ХІХ ғасырдағы әйгілі би, шешен Төле бидің сөзіне назар аударайық: «Бірлігі жоқ ел тозады, Бірлігі бар ел озады». Бұл қағида қоғамның бірлігіне қызмет ету – әрбір азаматтың деонтологиялық міндеті екенін көрсетеді.

Қазақ мәдениетінде еңбекке адалдық – тұлғаның ең маңызды моральдық сипаттарының бірі. «Маңдай термен келген нан тәтті», «Адал еңбек – адамның ары» деген мақалдар кәсіби деонтология қағидаларына толық сәйкес келеді. Бұл – адамның өз кәсібіне, қоғам алдындағы еңбегіне деген борышын сезінуінің ұлттық үлгісі.

Бүгінгі күні медицина, педагогика, құқық, мемлекеттік қызмет сияқты салаларда кәсіби деонтология нақты жазылған этикалық кодекстер арқылы реттеледі. Мысалы, Қазақстан Республикасының педагогтың кәсіби этика кодексінде мұғалімнің оқушы алдындағы міндеттері, қоғам алдындағы жауапкершілігі анық көрсетілген. Бұл нормалар ұлттық дәстүрде де бұрыннан бар еді. «Ұстаз – мектептің жүрегі» деген тұжырым деонтологиялық санаға негізделген [6].

Қызметтік деонтология – бұл кәсіби жауапкершіліктің өлшемі. Курсанттар үшін деонтологиялық негіздер әскери және құқық қорғау салаларына тән кәсіби этика талаптарымен айқындалады. Атап айтқанда, бұл талаптарға:

-    адалдық пен әділдікке негізделген әрекет ету, заң талаптарын мүлтіксіз орындау;

-    ұжымдық өзара қарым-қатынаста тәртіп пен иерархиялық құрылымды сақтау;

-    жеке мүддеден гөрі қоғамдық пайда мен қауіпсіздікті басым қою;

-    қауіпті жағдайларда батыл шешім қабылдай отырып, әрекетті заң аясында жүзеге асыру жатады.

Аталған принциптерді ұстану – курсанттың өз міндеті мен борышын саналы түрде қабылдай алатынын көрсетеді.

Отанға деген шынайы адалдық – тұлғаның моральдық деңгейін сипаттайтын маңызды өлшем. Алаш қайраткерлері бұл ұстанымды өз өмірлік мақсатына айналдырған. Мысалы, Ахмет Байтұрсынұлы: «Қазақ халқы ұлт ретінде өмір сүруі үшін алдымен оқу, тәрбие және ұлт намысы қажет», – деп атап көрсеткен.

Деонтологиялық көзқарас тұрғысынан алғанда, Отанды сүю, қорғау және елдің дамуына рухани әрі материалдық тұрғыдан үлес қосу – әр азаматтың табиғи әрі адамгершілік борышы болып саналады.

Қазақтың дәстүрлі тәрбиелік жүйесінде деонтологиялық мазмұн ұят, ар-ождан, намыс, обал мен сауап сияқты моральдық ұғымдар арқылы бейнеленеді. Профессор Қ. Жарықбаевтың пікірінше, ұлттық тәрбиенің негізі – адамға деген сенім мен оның қоғам алдындағы моральдық жауапкершілігі. Бұл дегеніміз, адамның ішкі сенімі мен рухани бағдары оның мінез-құлқы мен әрекетін анықтайтын негізгі күшке айналады [3].

Қоғам алдындағы борыш пен парызды сезіну – деонтологиялық тәрбиенің басты нәтижесі. Қазақ дүниетанымында бұл ұғым өмірлік ұстаным ретінде орныққан. Ұлттық құндылықтарға сүйенген тәрбие – адамның деонтологиялық санасын қалыптастырып, қоғаммен үйлесімді байланыс орнатуға негіз болады. Қазіргі заманда мұндай ұстанымдарды оқу-тәрбие процесіне енгізу – сапалы адами капитал қалыптастыру мен ұлттық рухты нығайтудың тиімді жолы.

Мысал ретінде 2022 жылы Ақтөбе қаласында ІІМ академиясының 3-курс курсанты көшеде есінен танып қалған азаматқа жедел түрде алғашқы көмек көрсетіп, жедел жәрдем келгенше жүрекке жанама массаж жасап, оның өмірін сақтап қалған. Бұл әрекет курсанттың қоғам алдындағы парызын нақты сезініп, деонтологиялық жауапкершілікке сай іс-қимыл жасай алатынын көрсетеді.

Курсанттардың деонтологиялық сана-сезімі бойынша болжамды көрсеткіштер (сұхбат нәтижесі негізінде):

 | Көрсеткіштер | Иә (%) | Жоқ (%)
 | Өзімді болашақ қоғам қорғаушысы ретінде сезінем | 92 | 8
 | Қоғамға қызмет етуді өз парызым деп есептеймін | 89 | 11
 | Заң мен тәртіпке адал болу – менің борышым | 95 | 5
 | Қызметтік этиканы күнделікті сақтаймын | 87 | 13
 | Қауіпті жағдайда әрекет етуге дайынмын | 78 | 22

Бұл мәліметтер курсанттардың ішкі деонтологиялық санасы мен моральдық ұстанымдарын айқындап, тәрбие жұмыстарының нәтижелілігін бағалауға мүмкіндік береді.

Деонтологиялық көзқарасқа сай курсанттың қоғам алдындағы борышы – тек кәсіби міндетін орындаумен шектелмейді. Бұл – терең моральдық-этикалық мазмұнға ие ұғым. Курсант – ел қауіпсіздігі мен азаматтардың тыныштығын қорғауға жауапты тұлға. Ол – қоғам сенімін арқалаған, жоғары азаматтық жауапкершілікке ие болуға тиіс маман [7].

Борыш – курсанттың Отанға шынайы адалдығы, заңды қатаң ұстануы мен халыққа қызмет етуге дайындығы арқылы айқындалады. Ал парыз – оның ішкі сенімі мен рухани ұстанымына негізделген, ұлттық құндылықтармен бекітілген моральдық қағидат.

Қазақ тәрбиесінде борыш пен парыз ұғымдары ата-бабадан қалған аманат ретінде қарастырылады. «Отан үшін отқа түс – күймейсің» деген халық даналығы курсанттар үшін деонтологиялық бағдардың темірқазығы болуы тиіс. Бұл рухани іргетас курсанттың әділ, тәртіпті, білімді әрі елге жауапты азамат ретінде қалыптасуына ықпал етеді.

Сонымен қатар, деонтологиялық тәрбие жүйелі түрде жүргізілгенде курсанттардың кәсіби қызметке моральдық және психологиялық жағынан толық дайын болуына жағдай жасайды. Бұл бағытта ұлттық тәрбиемен үйлескен деонтологиялық ұстанымдар курсанттың кәсіби этикасы мен жеке мінез-құлқын қалыптастыратын негізгі тетікке айналады.

Қорытындылай келе, курсанттың қоғам алдындағы борышы мен парызын деонтологиялық негізде тәрбиелеу – мемлекеттік маңызы бар стратегиялық міндет. Болашақ офицерлер мен құқық қорғау органдары қызметкерлерін даярлауда ұлттық құндылықтар мен деонтологиялық ұстанымдардың сабақтастығы басты идеологиялық негіз болуға тиіс. Бұл – қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттілікке қол жеткізудің, сондай-ақ ұлттық рухты сақтаудың маңызды кепілі.