Кіріспе. Қазіргі заманғы кез келген мемлекет үшін ең маңызды міндет - заңның үстемдігін орнықтыру арқылы әрбір азаматтың құқықтары мен еркіндіктерін қорғау, қоғамдағы тұрақтылық пен әділдікті сақтау. Заңдылық пен тәртіп - мемлекеттің тұрақты дамуының және қоғамдық келісімнің іргетасы болып табылады. Әрбір адамның қауіпсіздігі мен бостандығы, сондай-ақ мемлекеттің әділдігі мен сенімділігі тікелей осы екі ұғыммен байланысты. Заңның үстемдігі - барлық адамдар мен лауазым иелерінің заң алдында тең болуын білдірсе, ал тәртіп - осы заңдарды мүлтіксіз орындаудың қажеттілігін көрсетеді.
Қазақстан Республикасы өзін құқықтық және демократиялық мемлекет ретінде қалыптастыру барысында заңнамалық жүйені жетілдіруге және құқық қорғау органдарының жұмысын жаңартуға ерекше көңіл бөліп келеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қолдауымен құқықтық реформалар жүргізілуде, соның ішінде сервистік полиция моделіне өту арқылы халықпен ашық және сенімді байланыс орнату жолдары қарастырылуда. Бұл өзгерістердің негізгі мақсаты - халықтың құқық қорғау органдарына деген сенімін нығайту, құқықтық мәдениетті дамыту және азаматтардың құқықтарын тиімді қорғау.
Негізгі бөлім.Заң үстемдігі идеясы бойынша, ешбір тұлға заңнан артық бола алмайды және барлық адам заң алдында бірдей жауапты. Ешкімді заңда көрсетілген тәртіппен және кінәсі дәлелденген жағдайда ғана жазалауға рұқсат етіледі. Демек, заңдылық пен әділдік – адам құқықтарын қорғаудың маңызды екі шарты болып табылады, олар бір-бірімен тығыз байланысты.
Заңдылық үстемдігі барлық заңға тәуелді құжаттар мен іс-әрекеттердің заңнамаға сәйкес келуін және оған қайшы келмеуін қамтамасыз етеді. Құқықтық теорияға сәйкес, заңның үстемдігі барлық нормативтік-құқықтық актілерді, соның ішінде Конституция мен заңдарды, сондай-ақ мемлекеттік биліктің барлық әрекеттерін адам құқықтарын және оның қадір-қасиетін қорғауды талап етеді. Осындай қағидаттар жүзеге асырылған мемлекетті құқықтық мемлекет деп атайды.
Заңның үстемдігі туралы идеялар Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпыға бірдей декларациясының (1948ж.) кіріспе бөлімінде көрініс тапқан және әртүрлі контексттерге байланысты өзгеретін бірқатар қағидаларды ілгерілету үшін қолданылады. БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының 2005 жылғы қарарында биліктің бөлінуі, заңның үстемдігі және заң алдындағы теңдік сияқты аспектілер атап көрсетілген.
Заңның үстемдігі кез келген демократиялық қоғамның негізгі элементі болып табылады. Қоғам мен заңның үстемдігі ұғымы барлық лауазымды тұлғалардан бастап кез келген азаматқа дейін өзінің қадір-қасиетін құрметтей отырып, теңдік принципін сақтай отырып, ақылға қонымды және құқықтық қатынастарды орнатуды талап етеді. Осылайша, әрбір адам тәуелсіз және әділ соттарда шешімдер заңсыз болған жағдайда кез келген шешімге шағымдана алады. Сот процесінің өзі әділ және тең болуы тиіс.
Тергеу амалдарын жүргізу барысында сот, прокурор, тергеуші, анықтау органы және анықтаушы Қазақстан Республикасының Конституциясы, осы Кодекс және басқа да құқықтық-нормативтік актілердің талаптарын қатаң сақтауға міндетті.
Заңның үстемдігі сот билігін жүзеге асыруға, жеке тұлға мен мемлекет арасындағы қатынастарға бағытталған. Сот жүйесіне және құқықтық тәртіпке сенімділікті қамтамасыз етудің маңызды шарты - құқықтық сенімділік принципі. Бұл азаматтардың күнделікті өмірі, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың қызметі, сондай-ақ экономикалық дамуға ықпал ететін бизнес саласындағы келісімдер үшін аса маңызды. Мемлекет заң мәтіндерінің қолжетімділігін қамтамасыз етуге міндетті. Ол қолданатын заңдарды дәйекті түрде сақтауға және орындауға міндетті. Құқықтық сенімділік құқықтық нормалардың нақтылығын және тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс. Парламент екіұшты заңдар қабылдап, негізгі құқықтарды бұзуға жол бермеуі керек.
Құқықтық мемлекетте адам құқықтарының мызғымастығы бекітіледі, бұл мемлекет өзінің жұмыс істеу процесінде құқықтарды барынша толық жүзеге асырудың қажетті алғышарттарын жасауға тиіс екенін білдіреді.[1]
Мемлекеттегі заң мен тәртіп – қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етіп, адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін маңызды күштер. Заң – мемлекеттік органдар ұйымдастырған ресми ережелер мен нормалардың жиынтығы болып табылады, ал тәртіп – осы заңдардың нақты іске асырылуын қамтамасыз ететін жағдайларды білдіреді. Заңның басты мақсаты – қоғамдық байланыстарды ретке келтіру, адамның заңды құқықтарын қорғап, әділеттілікке жол ашу. Дегенмен, заң тек қағаз жүзінде ғана қолданылмайды, оның пайдалы әсерін тек адамдар оған сенім артып, оны сақтап түзегенде ғана көруге болады. Тәртіп – заңды іске асыруды қамтитын жүйе. Қоғамдық тәртіпті сақтау адамдардың жауапкершілігін күшейтіп, оларды заң бұзушылықтан сақтайды. Тәртіпті қорғау үшін мемлекеттің құқық қорғау жүйесі – полиция, сот, прокуратура, ұлттық қауіпсіздік комитеті – жұмыс атқарады. Олар заңдылықты қадағалап, заң бұзғандарды анықтап, оларға заң алдында жауап беруге мәжбүр етеді. Сонымен қатар, қоғамдық тәртіпті сақтау тек құқық қорғаушылардың ғана міндеті емес. Әрбір азамат қоғамдағы тәртіпті сақтауға жауапты болуы тиіс. Заңды сыйластықпен қабылдау, басқа адамдардың құқықтарын ақтау, өз істері үшін жауап алу – тәртіптің негізі болып табылады.
Заңсыздық кең көрініс тапқан мемлекеттерде, қылмыстық жайттар көбейіп, мемлекеттік мекемелердің жұмысы нашарлайды, қоғамдағы тұрақтылыққа қауіп төнеді. Заң шығару мен оны іске асырудың үйлесімділігі өте маңызды болып табылады. Заң мен тәртіп – қоғамның тірегі. Адам құқығын қорғау, әлеуметтік әділдікті орнықтыру, құқық бұзушылықты алдын алу және жалпы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында жұмыс істейді. Сонымен қатар, заң мен тәртіпті сақтау қоғамның беріктігін арттырып, халықтың өмірлік жағдайын жақсартуға ықпал етеді. Егер қоғамда тәртіп бұзылса, адамдардың бір-біріне деген сенімі мен ынтымағы азайып, алаяқтық және даулы жайттар пайда болуы мүмкін. Сондықтан заң мен тәртіпті сақтаудың маңызы ерекше. Кеңестің заманында, заң мен тәртіп – елдің дамуының және әділеттіліктің негізі болды. Олар қоғамды тиімді басқару үшін қажетті құрал еді. Егер заң мен тәртіп дұрыс сақталмаса, қоғамда тәртіпсіздік орнап, қылмыс пен алаяқтық көбейіп кетуі мүмкін.Осыған байланысты, заң мен тәртіптің орындалуы тек мемлекет үшін ғана емес, әрбір азамат үшін де маңызды. Еліміздің дамуы мен тұрақтылығы үшін, әрбір адам өз құқығы мен міндетін білуі тиіс, сондай-ақ заңдылықты сақтап, тәртіпті ұстану арқылы елдің өрлеуіне үлес қосуы қажет.[2]
Қазақстан Республикасының басты мақсаты — демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнығу. Бұл – заң үстемдігі мен әділдікті қамтамасыз ететін, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған тұрақты жүйе құру деген сөз. Мұндай мемлекетте әрбір азаматтың құқығы мен бостандығы қорғалады, ал заң – бәріне ортақ әрі міндетті талап ретінде қарастырылады.
«Тәртіп» ұғымы кең ауқымды қамтиды. Латын тілінен аударғанда бұл сөз «дисциплина» деген мағынаны білдіреді. Яғни, тәртіп – адамның белгілі бір ережелер мен нормаларға сай әрекет етуі, мінез-құлқының реттелген көрінісі. Ұлт мақтанышы, әскери қайраткер Бауыржан Момышұлының: «Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бағынған құл болмайды» деген нақыл сөзі тәртіптің қоғам өміріндегі рөлін айқын сипаттайды.
Тәртіптің бірнеше түрі бар: отбасылық, оқу орнындағы, еңбек ұжымындағы, әскери және қоғамдық тәртіп. Олардың әрқайсысы нақты ортада өзіндік ережелер мен талаптарға сүйенеді. Алайда барлығының түпкі мақсаты – қоғамдағы үйлесімділік пен тұрақтылықты сақтау.[3]
Тәртіптілік адамның ішкі мәдениеті мен адамгершілігіне де байланысты. Өзін-өзі тәрбиелей білген адам – ең алдымен өзіне, кейін қоғамға пайдалы азамат. Бұл ретте тәртіп әдеппен, моральдық нормалармен және тәрбиемен тығыз байланысты. Адамгершілік құндылықтар мен ішкі сенім тәртіптің негізіне айналса, қоғам да дамудың жоғары сатысына көтеріледі.
2024 жылдың 23 қаңтарында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен Ішкі істер министрлігінің кеңейтілген алқа отырысы өтті. Оған Президент Әкімшілігінің өкілдері, орталық мемлекеттік органдардың басшылары, облыс әкімдері, министрлік алқасының мүшелері, сондай-ақ жергілікті полиция департаменттерінің жетекшілері қатысты.
Отырыста Мемлекет басшысы полиция қызметінің маңыздылығына ерекше тоқталып, елдегі заң мен тәртіпті сақтау ісінде құқық қорғау органдарының рөлін айқындап берді. Оның айтуынша, қылмыспен күресу және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету – аса маңызды әрі үлкен жауапкершілік жүктейтін міндеттердің бірі. Әрбір азамат өзін қауіпсіз сезінуі тиіс, ал бұл үшін құқық қорғау құрылымдарының жұмысы үйлесімді және тиімді болуы қажет.
Президент сондай-ақ заң үстемдігін қамтамасыз ету – мемлекеттіліктің негізгі талабы екенін атап өтті. Заңды бұзған кез келген адам жауапкершілікке тартылуы тиіс. Сонымен қатар, Қасым-Жомарт Тоқаев құқықтық сауаттылықтың төмендігі қоғамда жағымсыз құбылыстардың өршуіне себеп болатынын айтып, бұл мәселеге де ерекше назар аударды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ішкі істер министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде сөйлеген сөзінде сервистік полиция моделінің қағидаттарын нақты іске асыру қажеттігін атап өтті. Оның айтуынша, бұл бағыт ең алдымен азаматтардың өтініштері мен мұң-мұқтажына дер кезінде құлақ асып, жедел әрі тиімді әрекет етуге негізделуі тиіс.
- Қоғаммен тығыз байланыс орнату, тұрғындарға қолайлы кері байланыс тетіктерін жолға қою – құқық қорғау қызметінің басты талаптарының бірі. Заң бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік ұстанымын орнықтыру үшін азаматтық жауапкершілігі жоғары, белсенді әрі әділетсіздікке бей-жай қарамайтын жандардың қолдауына сүйенуіміз қажет, - деді Мемлекет басшысы.
Осы ретте Президент құқық қорғау органдарының қоғаммен қатар дамуы және заманауи талаптарға бейімделуі маңызды екенін атап өтті. Оның пікірінше, полиция қызметі өзгермелі әлеуметтік ортаға сай жаңғырып, халықпен серіктестік рухында жұмыс істеуге тиіс.
- Полиция қызметкері - тек заңның сақшысы ғана емес, қоғамға үлгі болар тұлға. Егер тәртіп сақшысы әділдік пен адалдықтың символына айналса, халық оның қорғауында өзін сенімді сезінеді, – деп қорытындылады Қасым-Жомарт Тоқаев [4].
Міне, жоғарыдағы күрделі мәтінді қарапайым әрі түсінікті тілмен перефразалап бердім, сонымен қатар құрылымын да жеңілдетіп, негізгі ойларын нақтылап жаздым:
Ішкі істер органдары қызметкерлерінің жұмысы – қоғам алдындағы үлкен жауапкершілік. Бұл мамандық тек кәсіби міндет емес, сонымен қатар адамгершілік тұрғыдан жоғары құндылықтарға негізделген. Қызметтің басты мақсаты - азаматтардың құқықтарын қорғау, елдің тыныштығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету және заңның үстемдігін нығайту.
Мұндай жауапты жұмысты атқару үшін құқық қорғау қызметкері өз бойында әділдік, адалдық пен шешім қабылдаудағы дәлдік қасиеттерін ұштастыра білуі керек. Егер әрбір маман қоғам мүддесін жеке жауапкершілік ретінде сезіне білсе, онда оның қызметі шын мәнінде әділ әрі сенімді болмақ.
Құқық қорғау қызметі – мемлекетті, қоғамды және адамдарды қорғауға бағытталған ерекше әрі қадірлі міндет. Ол заң талаптары мен адамгершілік құндылықтарға негізделеді.
Міндет пен еріктің үйлесімі – адамгершіліктің шыңы. Бұл екеуінің арақатынасы жайлы ғалымдар арасында түрлі көзқарастар бар: біреулер олар бір-біріне қайшы келмейді десе, екіншілері оларды қарама-қарсы ұғымдар ретінде қарастырады. Міндет сырттан жүктелген шектеу секілді қабылданса да, шын мәнінде ол ерікті таңдауға негізделуі мүмкін. Міндет пен ерік бір-бірін толықтырып, қатар жүруі мүмкін, бірақ бірін-бірі шектемеуі тиіс.
Ішкі істер органдары – Қазақстан Республикасының қоғамдық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаратын мемлекеттік құрылым. Олар халыққа қызмет етуге бағытталған, қоғамдағы тәртіп пен тыныштықты сақтау үшін арнайы құрылған. Қазақстан Республикасының «Ішкі істер органдары туралы» заңына сәйкес, бұл органдардың негізгі міндеттері мыналар:
1. Құқық бұзушылықтардың алдын алу – Ішкі істер органдары азаматтардың заңды сақтап жүруін қамтамасыз ету мақсатында құқық бұзушылықтардың профилактикасын жүзеге асырады. Бұл – қылмыс жасалмай тұрып, оны болдырмау шаралары.
2. Қоғамдық тәртіпті сақтау – Қоғамдық орындарда тәртіпті сақтау, тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ішкі істер органдарының басты міндеттерінің бірі.
3. Қылмыспен күресу – Қылмыстық әрекеттерді анықтау, тергеу және олармен тиімді күресу де осы органдардың негізгі жұмыс бағыттарының бірі болып табылады.
4. Жазаларды орындау – Сот шешімдерімен тағайындалған қылмыстық жазаларды және әкімшілік жазаларды орындау, сондай-ақ қылмыстық-құқықтық ықпал ету шараларын жүзеге асыру ішкі істер органдарына жүктелген.
Осы міндеттер арқылы ішкі істер органдары елдегі құқықтық тәртіпті нығайтып, азаматтардың қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасайды.[5]
Соңғы жылдары Қазақстанда құқық қорғау саласында елеулі өзгерістер орын алды. Осыған байланысты, ІІО-ның алдына қойылған маңызды міндеттерге тоқталып өтсек. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасында ішкі істер органдарына нақты тапсырмалар жүктеді.
Осы міндеттерді жүзеге асыру мақсатында Ішкі істер министрі бастамасымен бюрократияны жою, қызметті цифрландыру және полиция стандартын сақтау бағытында шаралар қабылдануда. Қысқаша айтқанда, Қазақстан полициясы «клиентке бағдарланған» модельге көшуде. Бұл дегеніміз, полиция қызметі ашық болып, азаматтардың құқықтарын қорғауға және халыққа сапалы қызмет көрсетуге бағытталады. Полицияның осы тәсілі қоғам сенімін арттырудың негізгі факторы болып табылады. Бұл – заман талабы және ІІМ-нің бізге қойған басты мақсаты. [6]
Қорытынды. Полиция қызметкеріне деген халық сенімі, ең алдымен, оның кәсіби шеберлігіне ғана емес, адамгершілік қасиеттеріне де байланысты. Сондықтан азаматтармен қарым-қатынастың жаңа, сенімді әрі серіктестікке негізделген үлгісін қалыптастыру - уақыт талабы. Бұл өз кезегінде қоғам мен полиция арасындағы байланысты нығайтып, ішкі істер органдарының беделін арттырады.
Сондай-ақ тәртіп сақшылары өз қызметін тек мәртебе ретінде ғана емес, халық алдындағы үлкен жауапкершілік деп ұғынуы қажет. Себебі қауіп төнген сәтте әрбір азамат ең алдымен мемлекет өкілі – полиция қызметкерінен көмек күтеді. Әрбір түскен шағым мен арыздың артында адамның өміріндегі нақты бір қиындық немесе мұқтаждық жатыр. Сондықтан өтініштерге немқұрайлы қарамай, әрбір істі жан-жақты зерттеп, заң шеңберінде шұғыл шешім қабылдау – ішкі істер саласы қызметкерлерінің басты міндеті болуы тиіс.
